ورود

شناسه‌ی کاربری:

رمزعبور:

ورود خودکار



واژه رمز را فراموش کرده‌اید؟

عضو شوید

منوی اصلی

لینکستان

مقالات

۱۳۹۲/۷/۱۹ - كامپيوتر - چطور در word بعد از صفحه اول شماره گذاری کنیم ؟
۱۳۹۲/۵/۳۱ - كامپيوتر - آموزش نصب ADSL + خطاهای مودم
۱۳۹۲/۵/۱۱ - كامپيوتر - آموزش کامل استفاده از link2sd
۱۳۹۲/۱/۲۸ - علمی(عمومی) - چگونگی نوشتن مقاله ISI
۱۳۹۱/۴/۱۸ - كامپيوتر - DNS-changer چیست ؟
۱۳۹۱/۴/۵ - كامپيوتر - روشهای نصب لینوکس
۱۳۹۱/۳/۱۹ - مذهبی - اهمیت محیط زیست از دیدگاه اسلام
۱۳۹۰/۱۲/۶ - برق,الكترونيك,مخابرات - تفاوت ترانسدیوسر و ترانسمیتر
۱۳۹۰/۹/۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - طراحی یک رآکتور
۱۳۹۰/۹/۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - سیر تكاملی ژنراتورهای سنكرون
۱۳۹۰/۸/۱۳ - پزشكي وسلامت - عمل لیزیک و پی آر کی چشم ها
۱۳۹۰/۸/۱۲ - پزشكي وسلامت - مواد غذایی مفید برای تقویت و رشد موها
۱۳۹۰/۸/۱۲ - پزشكي وسلامت - مهم‌ترین علل آسیب دیدگی موها
۱۳۹۰/۶/۲۰ - فرهنگ , تاريخ ,جغرافيا - تات نشین‌های بلوک زهرا
۱۳۹۰/۶/۹ - كامپيوتر - سازگار نمودن افزونه‏ های قدیمی فایرفاکس
۱۳۹۰/۶/۸ - كامپيوتر - راهنمای خرید کیف مناسب برای لپ تاپ
۱۳۹۰/۵/۲ - پزشكي وسلامت - آمادگی جسمانی
۱۳۹۰/۴/۵ - زندگينامه - آلبرت انیشتین Albert Einstein
۱۳۹۰/۳/۲۳ - كامپيوتر - غیرفعال کردن قابلیت Scan and Fix در ویندوز 7
۱۳۹۰/۳/۲۳ - كامپيوتر - ورود به Gmail با چند حساب کاربری به صورت همزمان
۱۳۹۰/۳/۲۲ - مدیریت،حسابداری،حقوق - استاندارد حسابداري شركتهاي نرم افزاري
۱۳۹۰/۳/۲۲ - مدیریت،حسابداری،حقوق - مبناي محاسبه عيدي وسنوات ومرخصي استفاده نشده
۱۳۹۰/۲/۳۰ - برق,الكترونيك,مخابرات - سکـسيونرها
۱۳۹۰/۲/۵ - برق,الكترونيك,مخابرات - همه چیز در مورد مقره ها
۱۳۹۰/۲/۵ - علمی(عمومی) - آشنایی با تیتانیوم
۱۳۹۰/۲/۵ - علمی(عمومی) - استنلس استیل چیست ؟
۱۳۹۰/۲/۳ - كامپيوتر - مزایای داشتن یک تبلت چیست؟
۱۳۹۰/۱/۲۸ - ادبیات،شعر و داستان - معنی ماه های ایرانی
۱۳۹۰/۱/۲۸ - پزشكي وسلامت - آشنایی با ۸ خوراکی ضد چاقی
۱۳۹۰/۱/۲۴ - برق,الكترونيك,مخابرات - تفاوت بین نمایشگرهای LCD و LED
۱۳۹۰/۱/۲۰ - زندگينامه - داوينچی و گوته ايندو هنرمند چنددانشی
۱۳۹۰/۱/۲۰ - برق,الكترونيك,مخابرات - تلویزیون LED چگونه کار می‌کند؟
۱۳۸۹/۱۲/۱۵ - علمی(عمومی) - شق القمر - معجزه حضرت محمد (ص)
۱۳۸۹/۱۱/۲۳ - كامپيوتر - يک هکر چگونه رمز عبور شما را هک مي کند؟
۱۳۸۹/۱۱/۲۲ - پزشكي وسلامت - ویتامین‌
۱۳۸۹/۱۱/۲۲ - پزشكي وسلامت - ویتامین‌های گروه ب B
۱۳۸۹/۱۱/۹ - پزشكي وسلامت - اگر مدام دلتان شور می‌زند
۱۳۸۹/۱۱/۹ - پزشكي وسلامت - آداب‌پشت ميز نشيني
۱۳۸۹/۱۱/۹ - علمی(عمومی) - «فن بیان» راهی برای پیشرفت در مشاغل
۱۳۸۹/۱۱/۹ - مدیریت،حسابداری،حقوق - چرا زنان مدیران بهتری هستند ؟
۱۳۸۹/۱۱/۹ - سخنان بزرگان - معروفترین جملات مدیران بزرگ
۱۳۸۹/۱۱/۵ - مدیریت،حسابداری،حقوق - محاسبه اضافه کار روز تعطیل رسمی با اضافه کار عادی
۱۳۸۹/۱۰/۲۵ - ادبیات،شعر و داستان - گروه کٌر
۱۳۸۹/۱۰/۲۳ - برق,الكترونيك,مخابرات - سیستم انتقال الکتریسیته
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - راههاي كاهش مصرف برق
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - پاسخ سوالات 333 تا 424 اپراتوری برق
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - پاسخ سوالات 425 تا 535 اپراتوری برق
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - بانک خازنی
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - پاسخ سوالات 268 تا 332 اپراتوری برق
۱۳۸۹/۱۰/۱۷ - برق,الكترونيك,مخابرات - پاسخ سوالات 235 تا 267 اپراتوری برق

فروشگاه اينترنتي شارژ موبایل

خرید شارژ ایرانسل شارژ مستقیم



خرید شارژ همراه اول تالیا رایتل

مقالات > مذهبی > اهمیت محیط زیست از دیدگاه اسلام

اهمیت محیط زیست از دیدگاه اسلام

نوشته شده توسط مهران [mehran69] در تاریخ ۱۳۹۱/۳/۱۹ (2839 بار خوانده شده)
اهمیت محیط¬زیست از دیدگاه اسلام
هژیر شمسی 1
مهران قیصری 2

چکیده
در چند دهۀ اخير، به موازات پيشرفت علوم و فناوري¬هاي مدرن و نقش آن در شتاب بخشيدن به توسعۀ صنعتي و اقتصادي، با نگرش يكجانبه به نفع بهره¬برداري هر چه بيش¬تر از منابع زميني و ترجيح منافع اقتصادي بيش¬تر در كوتاه مدت، نشانه¬ها و پيامد‌هاي ناپايداري محيط زيستي، بيش از هر زمان ديگري از تاريخ حضور بشر در كرۀ مسكون، در همه مقياس¬هاي جهاني، منطقه¬اي و محلي، بروز و ظهور يافته است. محیط زیست طبیعی که حیات بیولوژیکی گیاهان وجانوران در آن شکل گرفته و استمرار می¬یابد از چنان اهمیتی برخوردار است که به عنوان مهم¬ترین موضوع زیستی انسان و دیگر موجودات زنده مورد توجه قرار گرفته است. از طرف دیگر تمدن صنعتی ناشی از تأسیسات و بناها و مکان¬ها و محل زندگی انسان¬ها و تمدن مدنی مربوط به مناسبات اجتماعی انسان¬ها و تأثیر متقابل محیط¬زیست طبیعی با محیط¬زیست انسانی، هر دین پژوه را به مطالعۀ عمیق متون دینی، جهت دریافت موضع دین در این زمینه فرا می¬خواند. قرآن کریم مهم¬ترین منبع شناخت موضع دین اسلام در زمینۀ محیط‌زیست طبیعی و انسانی است. قرآن پژوهی که مسألۀ محیط زیست طبیعی و انسانی را به آموزه های قرآن کریم عرضه می‌دارد به دنبال دستیابی به دیدگاه آن کتاب الهی در زمینۀتوصیف محیط زیست و باید و نبایدها در مناسبات انسان ها با آن است. مقالۀ حاضر با استفاده از مطالعات کتابخانه¬ای و شرکت در سمینارهای مربوطه درصدد بررسی دیدگاه¬های اسلام در رابطه با اهمیت محیط-زیست می¬باشد.
واژگان کلیدی: محیط زیست،حفاظت، تخریب، پدیده¬¬های طبیعی، اسلام
..........................................................................
1- - کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه¬ریزی شهری دانشگاه یزد
2- - کارشناس علوم اجتماعی دانشگاه یزد( Mehrangh96@yahoo.com)


1-مقدمه
در اديان آسماني بخصوص اسلام به موضوع محيط زيست به گونه عميق و برجسته توجه شده است؛ تا جايكه حفاظت از محيط زيست به عنوان بخشي از اعمال عبادي و ارزشي است و براي عمل كنندگان به دستورات اسلام در اين زمينه پاداش و مزد آن جهاني نيز در نظر گرفته شده است. در اسلام توجه و عنايت خاص به محيط زيست در تمام حالات زندگي از اهميت فوق العاده بر خوردار است؛ در جنگ و صلح، در تجارت و زندگي عادي، در مريضي و سلامتي و... طرز العمل¬هاي خاصي وجود دارد كه نشان دهندۀ اهميت رابطه متقابل و صميمي انسان با محيط زندگي¬اش مي¬باشد. دقت و تامل به مباني ارزشي و اعتقادي محيط زيست در اسلام نشان مي دهد كه پيروان و باورمندان به اين مكتب ارزشي در برابر حفاظت و صيانت از محيط زيست و تلاش براي پاك نگهداشتن و بهبود آن مسؤل و مكلف هستند و رعايت مسايل محيط زيستي نه تنها يك موضوع انساني صرف بحساب مي-رود بلكه يك تكليف شرعي و ديني نيز هست كه تخطي از آن نا¬فرماني آشكار در برابر دستورات خالق هستي و گناه محسوب مي¬شود. محيط زيست موهبتي است خدايي که استفاده مفيد از آن و حفاظت و سالم نگاه داشتن آن مي¬تواند تأثيرات بسيار مثبتي در زندگي انسان داشته باشد. از مهم¬ترین موضوعات زندگی بشر، محیط زیست و حفاظت از آن می¬باشد. داشتن محیط زیست سالم، زمینه ساز توسعه و پیشرفت هرجامعه است. افزایش جمعیت و توسعۀ تمدن صنعتی، سلامت محیط نسل¬هاي کنونی و آینده را در معرض تهدید قرارداده است. یکی از راه¬هاي مهم حفاظت از محیط¬زیست و ارتقاء سلامت آن، افزایش سطح آگاهی جامعه است. قرآن مجید به عنوان کتاب هدایت، انسان را به احترام نسبت به موجودات پیرامون خود و نیز پاکیزگی محیط اطرافش ترغیب کرده و اصول و ضوابطی را به منظور حفاظت از محیط¬زیست مقرر داشته است. این مقاله باهدف بررسی جایگاه محیط¬زیست ازمنظر قرآن و اهمیت آن درزندگی بشر و بیان اهمیت آموزش براي حفاظت ازمحیط زیست انجام شده است.

2-طرح مسأله و ضرورت انجام تحقیق
بی‏تردید، موضوع آلودگی محیط¬زیست یکی از مهم¬ترین معضلاتی است که انسان معاصر را با چالش¬های جدی روبه‏رو کرده است. این مسأله از آن جهت دارای اهمیت است، که علائم تهدید کننده حیات، آشکار شده و نسل حاضر و آینده را به دلیل آلودگی¬های گستردۀ زیست محیطی، با تهدید مواجه ساخته است. از سوی دیگر، انسان بدون داشتن محیط زیستی امن و سالم، قادر نخواهد بود به زندگی طبیعی خود ادامه دهد. به همین جهت، حفظ و حمایت از محیط زیست و سالم نگه داشتن آن، به عنوان یکی از مهم¬ترین نیازهای اساسی برای ادامه حیات، مورد توجه و عنایت همگان قرار گرفته است. حق انسان¬ها در داشتن محیط زیستی امن و سالم، به عنوان یک حق بشری در کنار سایر حقوق شناخته شده برای بشر، چند سالی است که مورد بحث و بررسی محافل علمی و طرفداران محیط زیست است. مباحث مربوط به محیط زیست از جمله ضرورت¬های زمان ماست و این به دلیل استفادۀ بی‌رویه از منابع طبیعی و آلودگی شدید محیط زیست طبیعی است. پیشرفت های تکنولوژیک بی¬سابقه از یک سو، ضعف حس مسئولیت پذیری و اخلاق از سوی دیگر و سرانجام رقابت کنترل نشده اقتصادی بین کشورها و شرکت¬ها زمینه¬های چنین وضعیتی اسفناک را پدید آورده است. این در حالی است که تخریب عمدی یا غیر عمدی محیط زیست در برخوردهای مسلحانه داخلی و بین المللی موجب آسیب¬های جبران ناپذیر به محیط زیست طبیعی می¬شود. همه اینها موجب توجه ویژه به محیطی شده است که برای ادامه حیات بشری ضروری است. اسلام به عنوان آخرین دین جهانی، در حمایت از محیط زیست سابقه¬ای کهن دارد، به علاوه آنکه الزامی بودن آموزه¬های دینی نکته مثبت این گونه حمایت¬ها به شمار می¬آید. توجه به محیط¬زیست در اسلام با بصیرت¬ نگری به آیات الهی گره خورده است و این نکته به حمایت از محیط¬زیست تقدّ¬س داده است. گذشته از جنبه¬های اخلاقی و معرفتی توجه به طبیعت¬، فقه اسلامی، که سامان دادن زندگی متعارف را نیز به عهده دارد، محیط طبیعی را در پرتو حمایت خود قرار داده است. در مجموع حمایت اسلام از محیط‌زیست از برجستگی¬ها و افتخارات دین اسلام به شمارمی¬آید، به گونه¬ای که امروزه نیز با همۀ پیچیدگی¬های علوم زیست‌محیطی و روش-های حمایت از آن می¬تواند راهگشا باشد. در این رابطه باید خاطر نشان ساخت که خطرات زیست محیطی روز به روز پیچیده تر می¬شوند و در نتیجه برای حمایت از محیط¬زیست طبیعی به اجتهاد پویا و بصیرت در احکام با توجه به روح اسلام برای رویارویی با چینن وضعیتی نیازمندیم.
3-مواد و روش¬ها
با توجه به نظری (کتابخانه ای) بودن مبنای اصلی انجام این تحقیق و لزوم گردآوری مطالب گوناگون ، منابع مختلف مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است.
4-مفاهیم و دیدگاه¬ها
4-1: مفهوم محیط زیست
مفهوم محیط زیست یا از علوم طبیعی نشأت می¬گیرد و یا از علوم معماری و شهرسازی؛ محیط زیست به مفهوم نخست آن مجموعه¬ای از پدیده¬های طبیعی و تعادل بین عناصر مؤثر در طبیعت است که حیات بیولوژیکی گیاهان و جانوران را تضمین می‌نماید و محیط زیست به مفهوم دوم رابطه تعاملی است که بین تأسیسات و محیطی که درآن ایجاد می¬شود وجود دارد. بنابراین اصطلاح محیط زیست برای خاک، آب و هوا (منابع طبیعی) و انواع حیوانات و گیاهان و تعادل بیولوژیک بین آنها، طبیعت شهر و مناظر آن، به کار می رود.
4-2: تعادل اکولوژیک
دانشی است که به مطالعۀ انواع جانداران، گیاهان و حیوانات در محیط طبیعی آنها می¬پردازد و بنابراین مراد از تعادل اکولوژیک شرایط و مناسباتی است که در طبیعت شکل می¬گیرد و حیات گیاهان، حیوانات و انسان¬ها را تضمین می¬نماید و امکان حداکثر بهره مندی آنها را فراهم می¬آورد. امروزه دو مفهوم اکولوژی و محیط زیست به نحوی به هم تقریب یافته¬اند که اکولوژیست¬ها به مهم ترین قشر مدافع محیط زیست تبدیل شده¬اند به گونه¬ای که یکی از رسالت¬های مهم خود را حفظ تعادل مناسبات محیط زیست می¬دانند.
4-3: بعد معنوی محیط زیست
محیط زیست به معنای اعم آن از چنان گستره¬ای برخوردار است که علاوه بر عناصر طبیعت و تعادل آن، مسأله کیفیت زندگی انسان را شامل می¬شود. انسان، با استفاده و قدرت مسخّرسازی طبیعت و با قدرت آفرینندگی خویش قادر است با تلفیق عناصر طبیعت با عناصر کیفیت زندگی خویش در محل زندگی، کار و تفریح، محیط زیستی را برای خویش سامان بخشد که ضمن بهره‌مندی از طبیعت، ابعاد فرهنگی، تاریخی و معنوی را پدید آورد که شکل دهندۀ بُعد انسانی محیط زیست بوده و شایسته است از آن به بُعد معنوی محیط زیست یاد شود.
4-4: حقوق محیط زیست
حقوق محیط زیست، شاخه¬ای از علم حقوق است که به مطالعۀ قواعد حقوقی موجود در زمینۀ محیط زیست طبیعی و انسانی می‌پردازد، که یکی از اهداف آن حفظ تعادل اکولوژیک طبیعت در رابطه با فعالیت¬های انسان است. بنابراین حقوق محیط زیست فعالیت¬های انسان¬ها را بر روی عناصر و محیط¬های طبیعی تعریف کرده و سازمان¬دهی کرده و کیفیت زندگی بهتر را تضمین می‌نماید.
4-5: اخلاق محیط زیست
اخلاق محیط زیست، مشتمل بر مجموعه¬ای از گزاره¬های اخلاقی و بایسته¬های ارشادی در زمینۀ محیط¬زیست طبیعی و انسانی است که یکی از اهداف آن ایجاد رابطۀ معنوی با طبیعت و محیط¬زیست انسانی و بهبود ضمانت اجرایی قواعد شناسایی شده، در زمینۀ محیط زیست طبیعی و انسانی در وجدان انسان¬هاست.



5- بحث و یافته¬ها
5-1: مباني ارزشي
5-1-1: نگاه قرآن كريم به طبيعت
قرآن كريم سند نهايي وحي مشتمل بر گزاره¬هايي توصيفي از طبيعت و دستوري نسبت به رابطه انسان با طبيعت است كه از مجموع آنها مي¬توان به قواعد اخلاقي و حقوقي مورد نظر قرآن در زمينة محيط زيست طبيعي و انساني دست يافت. واژه¬¬هاي خلقت، رحمت، آيه، خلافت، مالكيت از جمله كلماتي هستند كه موضع قرآن كريم در اين زمينه را به دست مي¬دهند. خداوند روييدن گياهان را در زمين آيه¬اي از خود دانسته است و زندگي زنبور عسل و بهره¬گيري از شهد گل¬ها براي توليد عسل مشتمل بر آيه و نشانه براي اهل تفكر تلقي شده است. لذا در جهان-شناسي قرآن كريم، طبيعت و محيط زيست از مصاديق آيات الهي است. در قرآن كريم، خداوند انسان را خليفة خويش در زمين معرفي نموده است. جانشيني و خلافت ايجاب مي¬نمايد كه انسان امانت زمين را به نيكويي حفظ نموده و آن را از هرگونه تخريب و فساد مصون نگاه دارد و با دانش و علم نسبت به عمران و استفاده بهينه از زمين بكوشد و فضاي زيستي موجودات ديگر را تضمين نمايد و امكان بهره¬وري همگاني و هميشگي را براي همة موجودات در زمين فراهم آورد. ذكر خداوند متعال و يادآوري خلافت و جانشيني او در زمين و درك محيط بودن آن ذات مقدس بر همه چيز رمز بهره¬وري از طبيعت با حفظ تعادل زيستي آن است.
لذا انسان نمي¬تواند نسبت به پديده¬هاي طبيعي احساس مالكيتي حقيقي نمايد و هرگونه تصرف از جمله تصرف زيان¬بار را در آن داشته باشد. آنچه كه در اختيار انسان با مالكيت اعتباري قرار گرفته است در حقيقت امانت الهي است و انسان امانت¬دار مملوك خداوند است خداوند پس از آنكه انسان را بر جميع مخلوقات خود برتري داد و كرامت بخشيد، او را خليفه خود در زمين قرار داد به همين اعتبار او را نسبت به تصرف در اشياء و موجودات مخلوق خود مأذون ساخت، لذا انسان به عنوان مالك غير حقيقي مأذون در حدود اذن خالق در محدوده احكام و مقررات وضع شده از ناحيه خالق شارع حق تصرف دارد. بدين¬ جهت او نمي¬تواند تصرف ناروا در آن داشته باشد. تصرف ناروا چون آلوده ساختن محيط زيست ظلم است. طبيعت و آنچه در آن است از مصاديق نعمت¬هاي الهي براي بشر است .خداوند نعمت را در اختيار انسان قرار داده است تا شكرگزار باشد يعني از آن به¬ نحو مطلوبي استفاده نمايد تا از زيادت نعمت به شكل تداوم آن نعمت يا اختصاص نعمات ديگر به عنوان پاداش عملكرد صحيح خويش در بهره¬وري از نعمت، بهره‌مند مي¬گردد ولي اگر با بهره¬برداري خود، طبيعت و محيط زيست را آلوده و تخريب نمايد او نسبت به نعمت بزرگ طبيعت كفر ورزيده و مستحق عقاب دنيوي محروميت از اين نعمت و موهبت الهي مي¬شود
5-1-2: محيط زيست از منظر احاديث و قواعد فقهي
توجه به محيط زيست و احترام به طبيعت و اجزاي آن در كلام و سيرۀ عملي معصومين و پيشوايان دين ما از جايگاه خاصي برخوردار است. علاوه بر اين¬ها قواعد فقهي متعددي همچون قاعده « لا ضرر»، « ضمان»، « اتلاف»، « تسبیب» و « عدالت» را نيز مي¬توان به عنوان بستري براي حقوق محيط زيست در فرهنگ اسلامي معرفي نمود. مضافاً بر اينكه بسياري از اصول كه به ظاهر به عنوان يك ارزش اخلاقي تلقي مي¬شوند و مي¬توانند در قلمرويي از حيات مصداق خاص خويش را داشته باشند، مثل قناعت، خودكفايي، احتراز از اسراف و تبذير و ... نيز پشتوانه¬هاي محكمي در حمايت از حقوق محيط¬زيست هستند.
قاعدۀ «لاضرر»، در دين اسلام قلمرو بسيار وسيعي دارد، و تمامي زواياي زندگي بشر را در بر مي¬گيرد. از جمله موارد ضرر، تخريب محيط زيست و آسيب رساندن به زندگي فردي و اجتماعي انسان است. با توجه به اين كه محيط زيست جزء انفال و از اموال عمومي است، و همه مردم در منافع آن شريك هستند، استفادۀ بهينه از آن ضروري است تا حقوق مردم تضييع نشود، و عده اي خاص، اين منابع را وسيلۀ سودجويي¬هاي بي¬رويه و استفاده-هاي ستمگرانه خود قرار ندهند. در احاديث متعددي، از قطع درختان و از بين بردن مزارع و گياهان و آتش زدن آن ها نهي و نكوهش شده و پرهيز از بريدن و نابود كردن درختان به عنوان عامل افزايش عمر به حساب آمده است. نيز كساني كه درختان مفيد و ميوه¬دار را نابود كنند، به عذاب الهي تهديد شده¬اند. رسول خدا( صلي الله عليه و آله و سلم) به مجاهدان اسلام سفارش و تأكيد مي¬كرد كه از قطع كردن درختان، و سوزاندن مزارع شديداً اجتناب نمايند. فقهاي شيعه قطع درختان و تخريب مزارع را حتي در سرزمين دشمن كه در حال جنگ با مسلمانان باشند، جايز نشمرده¬اند و آن را مكروه و ناپسند دانسته اند. بدون ترديد تشويق به درخت¬كاري و هشدار و نهي از نابودي درختان، فوق¬العاده به حفظ و بقاي محيط¬زيست كمك مي¬كند، و حمايت و اهتمام اسلام را به حمايت از محيط¬زيست مي¬رساند.
5-2: مباني بينشي
توسعۀ لجام گسيخته و شتابان صنعتي كه به تبع پيشرفت شگفت¬آور انسان در علم و فناوري حادث شده است، به جز مزايايي كه در افزايش رفاه انسان در برداشته، مشكلاتي را نيز پيش¬روي انسان قرن بيست و يكم قرار داده است. شوق توسعۀ اقتصادي كشور¬ها به مدد تكنولوژي در دهه¬هاي اخير، موجب گرديد كه بيش¬تر كشورها در مراحل برنامه¬ريزي توسعه خود از ملاحظات مهم محيط زيستي غافل بمانند. نتيجۀ چنين امري صدمات جبران-ناپذير به محيط زيست بوده تا جايي كه امروزه اصل توسعه نيز با خطر مواجه شده است. به دنبال چنين نگرشي است كه توسعۀ پايدار در دهه¬هاي اخير به عنوان يك اصل اخلاقي مطرح شده و بنابراين دست‌يابي به آن قبل از هرچيز نيازمند تغيير در رفتار¬هاي اجتماعي و گسترش تعهد التزام و اخلاق محيط زيستي است. بسياري از جوامع امروزه بر اين باورند كه بدون داشتن اخلاق محيط زيستي، حتي پيشرفته¬ترين قوانين و مقررات و پاك¬ترين فناوري¬ها و پيچيده¬ترين تحقيقات نمي¬تواند جامعه را به سمت توسعۀ پايدار سوق دهد. توسعۀ پايدار فقط وقتي امكان تحقق دارد كه آگاهي عمومي ارتقاء يافته، اخلاق محيط زيستي حاكم شده و مشاركت مردم بطور جدي جلب شود.
5-2-1: مقدمه اي بر اخلاق محيط زيستي
اخلاق محيط زيستي شاخۀ جديدي از اخلاق فلسفي است. يك بعد آن مربوط به ارزش¬هايي است كه بايد به محيط طبيعي و غير انسان¬ها اعم از زنده و بي¬جان كه اين دنيا را با ما سهيم هستند، قايل شد و سؤالي كه در اين زمينه مطرح است اين است كه آيا ارزش نهادن بر آنها فقط به دليل مفيد بودن آنها براي ما و به لحاظ منافع انساني است يا اينكه ساير موجودات خود داراي ارزش¬هاي مستقل و فرا¬تر از منافع انساني هستند؟ اين مسئله يكي از بنيادي¬ترين مسايل در اخلاق محيط زيستي است و بنابراين اخلاق محيط زيستي تلاش مي¬كند تفاوت بين ارزش گذاشتن بر ساير موجودات به خاطر آنچه براي ما انجام مي¬دهند و ارزش¬گذاري بر آنها به خاطر آنچه كه هستند را نشان دهد. سؤال دومي كه درباره فلسفه وجودي اخلاق محيط زيستي مطرح مي¬گردد اين است كه ما انسان¬ها دربارۀ رابطۀ خويش با طبيعت چگونه بايد بينديشيم ؟

5-2-2: تعريف اخلاق محيط زيستي
اخلاق به افراد و گروه¬ها به عنوان فاعلان و مفعولان اعمال، يعني عمل¬كنندگان و آنچه عمل بر آن وارد مي¬شود، مربوط است. يك اخلاق آگاه به محيط¬زيست، آن است كه به اين واقعيت كه موجود زنده، خواه از هر نوع كه باشد، خود جزيي از محيط زيست خويش است، توجه كامل كند و به آن، در هنگام تدبير پيرامون اقداماتي كه احتمال دارد بر آن موجود تأثير بگذارد، وزن و اهميت كافي بدهد.
5-2-3: وظيفه اخلاق محيط زيستي
برخي آگاهان عقيده دارند كه موضوع¬هاي مورد توجه اخلاق محيط زيستي، عبارتند از جهان طبيعت، آنچه در طبيعت در خور ارزش است و اين كه چگونه پذيرش ارزش براي طبيعت بايستي رفتار انسان را تنظيم كند. بنابراين وظيفۀ اخلاق محيط زيست، ايجاد اصولي است كه بر روابط بين انسان و طبيعت حاكم باشد.
5-2-4: اخلاق محيط زيستي به عنوان يك مبناي بينشي
در هنگام بحث راجع به محيط¬زيست اين واقعيت كه اين اصطلاح نسبي است ممكن است روشن نباشد. بهتر است به اين موضوع در قالب محيط¬زيست كسي يا چيزي بينديشيم. چندين فرق مشخص را بايستي مهم دانست : فرق بين تأثير موجود زنده بر محيطش و تأثير محيط بر او، فرق بين محيط به عنوان تأمين كنندۀ منابع و محيط به عنوان يك مكان خاص آشنا. اخلاق محيط زيست در وسيع¬ترين مفهوم خود، عبارت است از مطالعۀ روابط ما با همۀ آنچه كه جزيي از محيط زيست يك موجود اخلاقي است. موجودي كه براي او موضوع درستي و نادرستي طرح مي¬شود و شامل ساير انسان¬ها و آنچه انسان مي¬سازد، نظير ماشين و شهر نيز مي¬شود. اغلب يك برداشت محدودتر نيز مطرح مي¬شود كه در آن اخلاق محيط¬زيست فقط به آن بخش از محيط مربوط است كه ما آن را طبيعت مي¬ناميم، يك مفهوم مشكل آفرين.
5-2-5: چرايي اهميت اخلاق محيط زيستي
در اينجا مي¬خواهيم با نگرشي به موضوع اهميت محيط زيست، دلايلي را كه ما را به حفظ تنوع زيستي وا مي¬دارد مورد بررسي قرار دهيم. يك دليل آن است كه گونه¬هاي خاص حيوان و گياه براي ما غذا، دارو و موادخام فراهم مي¬كنند و از بين رفتن تنوع زيستي، ما را از منابع اين گونه چيزها قطعاً محروم مي¬سازد. به عنوان دومين دليل پيش¬بيني اين كه كدام موجودات در نگهداري اكوسيستم¬ها كه تأمين حيات ما به آنها وابسته است، اهميت تعيين كننده دارند، غير ممكن است. دليل سوم آن كه براي درك و شناخت از خود نياز به تمامي تنوع جهان طبيعت داريم، جهاني كه رمز منشاء ما در آن نهفته است. چهارمين دليل كه از گذشته تكاملي ما نياز هاي عاطفي سر مي¬كشد كه تنها تماس ما با جهان طبيعت آن ها را سيراب مي¬كند. تفاوت¬هاي موجود بين اين دلايل را زماني مي¬توان به بهترين وجه دريافت كه آنها را به صورت تفاوت¬هايي كه فلاسفه معمولاً بين ارزش¬هاي ابزاري و غير ابزاري قايل هستند ببينيم. جنبه¬هاي مختلف محيط طبيعي از دو راه بر رفاه انسان مؤثر است. محيط طبيعي در تأمين نياز¬هاي حياتي ارزش ابزاري دارد. به علاوه به عنوان جزيي از رفاه از ارزش غير ابزاري نيز برخوردار است . درك درست از مسئلۀ رفاه مستلزم شناخت اهميت اين جنبه¬هاي ارزشمند غير ابزاري است كه نبايد با آنها به عنوان چيزهايي كه صرفاً موجب تجربه¬هاي با ارزش مي‌شوند برخورد كرد و از اين رهگذر آنها را به جايگاه ابزاري تقليل داد. در عصر حاضر رويكرد انسان - محور به ارزش¬گذاري طبيعت قانع كننده نيست. چرا كه ارزش طبيعت را به عهدۀ تمايلات يا منافع انسان وا مي¬نهد. تمام موجودات زنده به عنوان مراكز غايت گرايانه، خير خود را دارند و اين به آنها جايگاه خاص اخلاقي مي¬بخشد. داشتن حالت احترام نسبت به طبيعت مستلزم تعهد رعايت و در صورت امكان، تحقق خير موجودات زنده است.
5-2-6: احترام به طبيعت ، نظريه¬اي بر اخلاق محيط زيست
ديدگاه زيست- محور به طبيعت، مشتمل بر يك جهان¬بيني فلسفي است كه نظم طبيعت و جايگاه انسان در آن را تعيين مي¬كند. وقتي انسان از خود و رابطه¬اش با ساير موجودات زنده و كل اكوسيستم¬هاي روي زمين بر مبناي چنين ديدگاهي شناخت پيدا كرد، خود را به عنوان عضوي از جامعه حيات زمين خواهد دانست. اين به معني نفي تشخص فرد نيست، بلكه راهي براي شناخت خود واقعي است تا علاوه بر شخصيت، طبيعت زيست شناختي او را نيز شامل مي¬شود. از منظر اين ديدگاه زيست - محور است كه فرد عضويت خويش را در جامعه حيات زمين به عنوان فصل مشتركي مي¬بيند كه او را با تمام گونه¬هاي جانوران و گياهاني كه در طي دوران¬هاي مختلف تكامل يافته¬اند، پيوند مي¬دهد. انسان در مي¬يابد كه او نيز، مثل تمام موجودات زنده ديگر ساكن اين كره، موجوديتش در گرو سلامت و تماميت سيستم زيست¬شناختي طبيعي است. وقتي انسان اين عرصه حيات را در تماميت خود ديد آن را به عنوان يك شبكه در¬هم¬تنيده و يكپارچه از عناصر متكي به هم در نظر خواهد گرفت. شرط احترام به طبيعت آن است كه براي گياهان و جانوران اكوسيستم¬هاي طبيعي زمين ارزش ذاتي قايل باشيم. ارزش ذاتي براي اين موجودات پيش شرط ارزش بنيادي براي حالت احترام به طبيعت است. همين نكته در مورد احترام به افراد در بحث اخلاقيات انساني نيز صدق مي¬كند. تا وقتي كه براي افراد قايل به ارزش ذاتي نباشيم( ارزشي متمايز از آنچه صرفاً بر مبناي محاسن آنها يا ارزش ابزاري آنها به عنوان عامل مؤثر در يك هدف اجتماعي و امثال آن ) براي آنها، صرفاًبه عنوان اينكه انسانند، احترام نخواهيم داشت. و وقتي حايز ارزش ذاتي بودند آنها را در خور احترام مي¬بينيم. آنچه در اينجا اهميت دارد آن است كه همين حالت را در مورد موجودات غير¬انسان نيز مي¬توان تصور كرد زيرا منطقي است كه براي آنها نيز ارزش ذاتي قايل شد.

6- جمع¬بندی و نتیجه¬گیری
داشتن محيط زيست سالم، از حقوق اساسي انسان¬ها و نعمت الهي محسوب مي¬گردد. از طرفي حق زيستن براي تمامي موجودات جهان با توجه به ارزش ذاتي و نظر به ارادۀ خداوند در چنين موجوديتي، انكار ناپذير است. در مستندات ديني و اسلامي، خداوند زمين و طبيعت را مسخّر انسان قرار داده است تا با بهره¬گيري از آن و زيستن در شرايط مطلوب به تكامل برسد. اما اين نكته به تفسير اهل فن، نه به معناي تسلّط و چيرگي بر طبيعت به مفهوم استثمار آن و تضييع حقوق ساير موجودات، بلكه به مفهوم بهره‌وري و استفاده معقولانه و منطقي از نعمات آن است. آموزه¬هاي ديني و مذهبي و ارزشي از يكسو و بينش اخلاق¬گرايانۀ محيط زيستي از سوي ديگر انسان عصر حاضر را به سمت تفكر پايداري زيستي سوق داده است. تفكري كه پايداري محيط زيستي را نه صرفاً به يك مفهوم فني، بلكه آن را به يك اصل معنوي و يك مفهوم فلسفي و يك ارزش اخلاقي ارتقاء مي¬دهد. امروزه رعايت اصول و ملاحظات زيستي و استفاده از منابع زمين در يك چارچوب اخلاق، فرهنگ و عدالت، بشريت را به اقدامي عملي براي تغييرات بنيادي در فرايافت¬ها و ارزش¬ها تحريك نموده است. هدف اين تغيير البته چيزي نيست جز يك نوسازي فرهنگي كه جوامع را قادر سازد تا با چالش هاي بزرگ قرن 21 در حوزۀ طبيعت و محيط¬زيست رو در رو شوند. اخلاقيات محيط زيستي و پايداري را نمي¬توان به سادگي تعريف نمود. واقعيت اين است كه انديشيدن در اين راستا به تازگي در حال تكوين و تكامل است. اما آنچه كه واضح است اين است كه بعضي از خطوط فكري ارزشي و بينشي مانند حقوق انسان¬ها و موجودات زنده، برابري بين نسلي، عدالت در توزيع و مصرف منابع و مواردي نظاير آنها، ريشه در فرهنگ و باور¬هاي ديني و ملي ما دارد و همين¬هاست كه مي¬تواند مبنايي محكم براي رعايت اخلاق محيط زيستي باشد.
پيوند اصول و باورهاي ارزشي و ديني ما با مباني علمي و منطقي اخلاق محيط زيستي، در عصر حاضر كه بشريت با محدوديت منابع و بحران¬هاي عديدۀ طبيعي مواجه شده است، مي¬تواند راه¬حلي اساسي براي گذر از بحران و قرار گرفتن در مسير صحيح و منطقي استفاده از نعمت¬هاي الهي باشد. مفتخريم كه دين مبين اسلام به عنوان پايان بخش اديان آسماني و كامل¬ترين دين الهي، نگاهي جامع و دقيق دربارۀ زمين، آسمان، انسان، حيوان، گياه و حتي موجودات بي¬جان دارد. اسلام بر خلاف تفكر مادي¬گراي غرب، در تعريف انسان، وي را حيوان هوشمند معرفي نمي¬كند كه رسالتش تسخير طبيعت باشد. بلكه وجه تمايز و تفاوت انسان¬ها با حيوانات را در داشتن روح الهي و عنصر ملكوتي مي¬داند. اسلام طبيعت را نيز بي¬جان نمي¬داند و تمامي موجودات را گويا، بينا و داراي شعور، احساس و آگاهي مي¬پندارد. قران كريم با صراحت مي فرمايد "و ان من شيء الايسبح بحمده" همۀ موجودات ياد و تسبيح خدا مي‌گويند. با چنين نگاهي كوه و دشت و دريا و درختان نه فقط به عنوان مواد خام و براي بهره برداري غير¬منطقي و خارج از توان خود احيايي طبيعت بلكه به عنوان گذري براي زندگي بشر و تأمين معقولانه نياز¬هاي زيستي او براي رسيدن به تكامل و اجر اخروي است. بديهي است كه از نظر اسلام انسان تنها به مقدار نياز خود و نه بر مبناي نياز كاذب، حق دارد كه از طبيعت بهره¬برداري نمايد و آن را سالم به نسل¬هاي آينده واگذار نمايد. بديهي است كه بر پايۀ ارزش¬هاي ديني ما اخلاق زيست محيطي را نيز بايد با يك نگرش معنوي و در چارچوب آموزه¬هاي الهي ترسيم نمود. وجود چنين تفكري زمينه¬ساز ظهور چارچوب اخلاقي جديدي با عنوان اخلاق محيط زيستي اسلامي مي¬تواند باشد. چارچوبي كه رعايت توازن، اصلاح¬گري و آباداني زمين، حراست از طبيعت و محيط‌زيست، مصرف بهينۀ منابع و اجتناب از اسراف و تبذير، شكر عملي نعمت¬ها، بهداشت فردي و محيط و توجه ويژه به عناصر حياتي طبيعت از جمله آب، هوا، خاك، جنگل¬ها و گونه¬هاي زيستي از مقدماتي¬ترين و اساسي¬ترين آموزه¬ها و اصول اخلاقي آن است. بر مبناي چنين باور اخلاقي است كه رفتار توسعه¬اي ما بايد مبتني بر اصل پيش احتياط و با توجه به اين نكته باشد كه ناشناخته‌هاي ما دربارۀ محيط زيست بخش مهمي از بي اطلاعي¬هاي ما را تشكيل مي¬دهد. واكنش¬هاي طبيعي به اقدامات ما غير خطي و غير قابل پيش بيني است و بنابراين در تصميم به اقدامات فردي و گروهي بايد همۀ ملاحظات لازم با تمهيدات محافظه كارانه براي رعايت حقوق محيط زيست و طبيعت به كار گرفته شود.
منابع
1- بنسون، جان( 1382)، اخلاق محیط زیست، مجموعه مقالات و بررسی¬ها، ترجمۀ عبدالحسین وهاب¬زاده، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ اول.
2- بری، جان(1380)، محیط زیست و نظریه اجتماعی، حسن پویان و نیره توکلی، انتشارات سازمان محیط زیست، اوّل.
3- ترنر، آر.ک، و دیگران (1374)، اقتصاد محیط زیست، ترجمۀ دکتر سیاوش دهقانیان، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ اول.
4- جان بلامی فاستر( 1381)، اکولوژی مارکس، ماتریالیسم و طبیعت، ترجمۀ اکبر معصوم بیگی، نشر دیگر، چاپ اول.
5- محقق داماد، مصطفی (۱۳۷۱)، «طبیعت و محیط زیست انسان از دیدگاه اسلام»، مجله رهنمون، شماره دوم و سوم پاییز و زمستان.
6- جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۶)، اسلام و محیط زیست، مرکز نشر اسراء.
7- وات، کنت (1374) ، مباني محيط زيست، ترجمه عبدالحسين وهاب زاده، مشهد، جهاد دانشگاهي.
8- محمد نقی زاده(1382)، جهان بینی و حفاظت محیط زیست نامه فرهنگستان علوم، ش 22، ص 145 ـ 183.
9- مصطفی تقی زاده انصاری¬(1381)، حقوق محیط زیست در ایران، ص 6 و 7.
10- الکساندر کیس (1379)،حقوق محیط زیست، ترجمۀ محمدحسن حبیبی، دانشگاه تهران، تهران، ص 6.
11- پالمر،‌ مایكل(1385)، مسائل اخلاقی، ترجمۀ علی رضا آل بویه،‌ قم، ‌پ‍ژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ص73-74.
12- اصغری اصفهانی، لفمجانی(1378)، مبانی حفاظت از محیط زیست در اسلام، نشر فرهنگ اسلامی، ص 5- 6.
13- بارو، کریستوفر جی(1380)، اصول و روش های مدیریت محیط زیست، مهرداد اندرودی، تهران، نشر کنگره.
14- Catherine Roche2006, Droit de l’environnement ,Gualino editeur.
15- Chantal Cnsde et al,2008, Code de l’environnement , Dalloz,11édition

اهمیت محیط¬زیست از دیدگاه اسلام
هژیر شمسی 1
مهران قیصری 2

چکیده
در چند دهۀ اخير، به موازات پيشرفت علوم و فناوري¬هاي مدرن و نقش آن در شتاب بخشيدن به توسعۀ صنعتي و اقتصادي، با نگرش يكجانبه به نفع بهره¬برداري هر چه بيش¬تر از منابع زميني و ترجيح منافع اقتصادي بيش¬تر در كوتاه مدت، نشانه¬ها و پيامد‌هاي ناپايداري محيط زيستي، بيش از هر زمان ديگري از تاريخ حضور بشر در كرۀ مسكون، در همه مقياس¬هاي جهاني، منطقه¬اي و محلي، بروز و ظهور يافته است. محیط زیست طبیعی که حیات بیولوژیکی گیاهان وجانوران در آن شکل گرفته و استمرار می¬یابد از چنان اهمیتی برخوردار است که به عنوان مهم¬ترین موضوع زیستی انسان و دیگر موجودات زنده مورد توجه قرار گرفته است. از طرف دیگر تمدن صنعتی ناشی از تأسیسات و بناها و مکان¬ها و محل زندگی انسان¬ها و تمدن مدنی مربوط به مناسبات اجتماعی انسان¬ها و تأثیر متقابل محیط¬زیست طبیعی با محیط¬زیست انسانی، هر دین پژوه را به مطالعۀ عمیق متون دینی، جهت دریافت موضع دین در این زمینه فرا می¬خواند. قرآن کریم مهم¬ترین منبع شناخت موضع دین اسلام در زمینۀ محیط‌زیست طبیعی و انسانی است. قرآن پژوهی که مسألۀ محیط زیست طبیعی و انسانی را به آموزه های قرآن کریم عرضه می‌دارد به دنبال دستیابی به دیدگاه آن کتاب الهی در زمینۀتوصیف محیط زیست و باید و نبایدها در مناسبات انسان ها با آن است. مقالۀ حاضر با استفاده از مطالعات کتابخانه¬ای و شرکت در سمینارهای مربوطه درصدد بررسی دیدگاه¬های اسلام در رابطه با اهمیت محیط-زیست می¬باشد.
واژگان کلیدی: محیط زیست،حفاظت، تخریب، پدیده¬¬های طبیعی، اسلام
..........................................................................
1- - کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه¬ریزی شهری دانشگاه یزد
2- - کارشناس علوم اجتماعی دانشگاه یزد( Mehrangh96@yahoo.com)


1-مقدمه
در اديان آسماني بخصوص اسلام به موضوع محيط زيست به گونه عميق و برجسته توجه شده است؛ تا جايكه حفاظت از محيط زيست به عنوان بخشي از اعمال عبادي و ارزشي است و براي عمل كنندگان به دستورات اسلام در اين زمينه پاداش و مزد آن جهاني نيز در نظر گرفته شده است. در اسلام توجه و عنايت خاص به محيط زيست در تمام حالات زندگي از اهميت فوق العاده بر خوردار است؛ در جنگ و صلح، در تجارت و زندگي عادي، در مريضي و سلامتي و... طرز العمل¬هاي خاصي وجود دارد كه نشان دهندۀ اهميت رابطه متقابل و صميمي انسان با محيط زندگي¬اش مي¬باشد. دقت و تامل به مباني ارزشي و اعتقادي محيط زيست در اسلام نشان مي دهد كه پيروان و باورمندان به اين مكتب ارزشي در برابر حفاظت و صيانت از محيط زيست و تلاش براي پاك نگهداشتن و بهبود آن مسؤل و مكلف هستند و رعايت مسايل محيط زيستي نه تنها يك موضوع انساني صرف بحساب مي-رود بلكه يك تكليف شرعي و ديني نيز هست كه تخطي از آن نا¬فرماني آشكار در برابر دستورات خالق هستي و گناه محسوب مي¬شود. محيط زيست موهبتي است خدايي که استفاده مفيد از آن و حفاظت و سالم نگاه داشتن آن مي¬تواند تأثيرات بسيار مثبتي در زندگي انسان داشته باشد. از مهم¬ترین موضوعات زندگی بشر، محیط زیست و حفاظت از آن می¬باشد. داشتن محیط زیست سالم، زمینه ساز توسعه و پیشرفت هرجامعه است. افزایش جمعیت و توسعۀ تمدن صنعتی، سلامت محیط نسل¬هاي کنونی و آینده را در معرض تهدید قرارداده است. یکی از راه¬هاي مهم حفاظت از محیط¬زیست و ارتقاء سلامت آن، افزایش سطح آگاهی جامعه است. قرآن مجید به عنوان کتاب هدایت، انسان را به احترام نسبت به موجودات پیرامون خود و نیز پاکیزگی محیط اطرافش ترغیب کرده و اصول و ضوابطی را به منظور حفاظت از محیط¬زیست مقرر داشته است. این مقاله باهدف بررسی جایگاه محیط¬زیست ازمنظر قرآن و اهمیت آن درزندگی بشر و بیان اهمیت آموزش براي حفاظت ازمحیط زیست انجام شده است.

2-طرح مسأله و ضرورت انجام تحقیق
بی‏تردید، موضوع آلودگی محیط¬زیست یکی از مهم¬ترین معضلاتی است که انسان معاصر را با چالش¬های جدی روبه‏رو کرده است. این مسأله از آن جهت دارای اهمیت است، که علائم تهدید کننده حیات، آشکار شده و نسل حاضر و آینده را به دلیل آلودگی¬های گستردۀ زیست محیطی، با تهدید مواجه ساخته است. از سوی دیگر، انسان بدون داشتن محیط زیستی امن و سالم، قادر نخواهد بود به زندگی طبیعی خود ادامه دهد. به همین جهت، حفظ و حمایت از محیط زیست و سالم نگه داشتن آن، به عنوان یکی از مهم¬ترین نیازهای اساسی برای ادامه حیات، مورد توجه و عنایت همگان قرار گرفته است. حق انسان¬ها در داشتن محیط زیستی امن و سالم، به عنوان یک حق بشری در کنار سایر حقوق شناخته شده برای بشر، چند سالی است که مورد بحث و بررسی محافل علمی و طرفداران محیط زیست است. مباحث مربوط به محیط زیست از جمله ضرورت¬های زمان ماست و این به دلیل استفادۀ بی‌رویه از منابع طبیعی و آلودگی شدید محیط زیست طبیعی است. پیشرفت های تکنولوژیک بی¬سابقه از یک سو، ضعف حس مسئولیت پذیری و اخلاق از سوی دیگر و سرانجام رقابت کنترل نشده اقتصادی بین کشورها و شرکت¬ها زمینه¬های چنین وضعیتی اسفناک را پدید آورده است. این در حالی است که تخریب عمدی یا غیر عمدی محیط زیست در برخوردهای مسلحانه داخلی و بین المللی موجب آسیب¬های جبران ناپذیر به محیط زیست طبیعی می¬شود. همه اینها موجب توجه ویژه به محیطی شده است که برای ادامه حیات بشری ضروری است. اسلام به عنوان آخرین دین جهانی، در حمایت از محیط زیست سابقه¬ای کهن دارد، به علاوه آنکه الزامی بودن آموزه¬های دینی نکته مثبت این گونه حمایت¬ها به شمار می¬آید. توجه به محیط¬زیست در اسلام با بصیرت¬ نگری به آیات الهی گره خورده است و این نکته به حمایت از محیط¬زیست تقدّ¬س داده است. گذشته از جنبه¬های اخلاقی و معرفتی توجه به طبیعت¬، فقه اسلامی، که سامان دادن زندگی متعارف را نیز به عهده دارد، محیط طبیعی را در پرتو حمایت خود قرار داده است. در مجموع حمایت اسلام از محیط‌زیست از برجستگی¬ها و افتخارات دین اسلام به شمارمی¬آید، به گونه¬ای که امروزه نیز با همۀ پیچیدگی¬های علوم زیست‌محیطی و روش-های حمایت از آن می¬تواند راهگشا باشد. در این رابطه باید خاطر نشان ساخت که خطرات زیست محیطی روز به روز پیچیده تر می¬شوند و در نتیجه برای حمایت از محیط¬زیست طبیعی به اجتهاد پویا و بصیرت در احکام با توجه به روح اسلام برای رویارویی با چینن وضعیتی نیازمندیم.
3-مواد و روش¬ها
با توجه به نظری (کتابخانه ای) بودن مبنای اصلی انجام این تحقیق و لزوم گردآوری مطالب گوناگون ، منابع مختلف مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است.
4-مفاهیم و دیدگاه¬ها
4-1: مفهوم محیط زیست
مفهوم محیط زیست یا از علوم طبیعی نشأت می¬گیرد و یا از علوم معماری و شهرسازی؛ محیط زیست به مفهوم نخست آن مجموعه¬ای از پدیده¬های طبیعی و تعادل بین عناصر مؤثر در طبیعت است که حیات بیولوژیکی گیاهان و جانوران را تضمین می‌نماید و محیط زیست به مفهوم دوم رابطه تعاملی است که بین تأسیسات و محیطی که درآن ایجاد می¬شود وجود دارد. بنابراین اصطلاح محیط زیست برای خاک، آب و هوا (منابع طبیعی) و انواع حیوانات و گیاهان و تعادل بیولوژیک بین آنها، طبیعت شهر و مناظر آن، به کار می رود.
4-2: تعادل اکولوژیک
دانشی است که به مطالعۀ انواع جانداران، گیاهان و حیوانات در محیط طبیعی آنها می¬پردازد و بنابراین مراد از تعادل اکولوژیک شرایط و مناسباتی است که در طبیعت شکل می¬گیرد و حیات گیاهان، حیوانات و انسان¬ها را تضمین می¬نماید و امکان حداکثر بهره مندی آنها را فراهم می¬آورد. امروزه دو مفهوم اکولوژی و محیط زیست به نحوی به هم تقریب یافته¬اند که اکولوژیست¬ها به مهم ترین قشر مدافع محیط زیست تبدیل شده¬اند به گونه¬ای که یکی از رسالت¬های مهم خود را حفظ تعادل مناسبات محیط زیست می¬دانند.
4-3: بعد معنوی محیط زیست
محیط زیست به معنای اعم آن از چنان گستره¬ای برخوردار است که علاوه بر عناصر طبیعت و تعادل آن، مسأله کیفیت زندگی انسان را شامل می¬شود. انسان، با استفاده و قدرت مسخّرسازی طبیعت و با قدرت آفرینندگی خویش قادر است با تلفیق عناصر طبیعت با عناصر کیفیت زندگی خویش در محل زندگی، کار و تفریح، محیط زیستی را برای خویش سامان بخشد که ضمن بهره‌مندی از طبیعت، ابعاد فرهنگی، تاریخی و معنوی را پدید آورد که شکل دهندۀ بُعد انسانی محیط زیست بوده و شایسته است از آن به بُعد معنوی محیط زیست یاد شود.
4-4: حقوق محیط زیست
حقوق محیط زیست، شاخه¬ای از علم حقوق است که به مطالعۀ قواعد حقوقی موجود در زمینۀ محیط زیست طبیعی و انسانی می‌پردازد، که یکی از اهداف آن حفظ تعادل اکولوژیک طبیعت در رابطه با فعالیت¬های انسان است. بنابراین حقوق محیط زیست فعالیت¬های انسان¬ها را بر روی عناصر و محیط¬های طبیعی تعریف کرده و سازمان¬دهی کرده و کیفیت زندگی بهتر را تضمین می‌نماید.
4-5: اخلاق محیط زیست
اخلاق محیط زیست، مشتمل بر مجموعه¬ای از گزاره¬های اخلاقی و بایسته¬های ارشادی در زمینۀ محیط¬زیست طبیعی و انسانی است که یکی از اهداف آن ایجاد رابطۀ معنوی با طبیعت و محیط¬زیست انسانی و بهبود ضمانت اجرایی قواعد شناسایی شده، در زمینۀ محیط زیست طبیعی و انسانی در وجدان انسان¬هاست.



5- بحث و یافته¬ها
5-1: مباني ارزشي
5-1-1: نگاه قرآن كريم به طبيعت
قرآن كريم سند نهايي وحي مشتمل بر گزاره¬هايي توصيفي از طبيعت و دستوري نسبت به رابطه انسان با طبيعت است كه از مجموع آنها مي¬توان به قواعد اخلاقي و حقوقي مورد نظر قرآن در زمينة محيط زيست طبيعي و انساني دست يافت. واژه¬¬هاي خلقت، رحمت، آيه، خلافت، مالكيت از جمله كلماتي هستند كه موضع قرآن كريم در اين زمينه را به دست مي¬دهند. خداوند روييدن گياهان را در زمين آيه¬اي از خود دانسته است و زندگي زنبور عسل و بهره¬گيري از شهد گل¬ها براي توليد عسل مشتمل بر آيه و نشانه براي اهل تفكر تلقي شده است. لذا در جهان-شناسي قرآن كريم، طبيعت و محيط زيست از مصاديق آيات الهي است. در قرآن كريم، خداوند انسان را خليفة خويش در زمين معرفي نموده است. جانشيني و خلافت ايجاب مي¬نمايد كه انسان امانت زمين را به نيكويي حفظ نموده و آن را از هرگونه تخريب و فساد مصون نگاه دارد و با دانش و علم نسبت به عمران و استفاده بهينه از زمين بكوشد و فضاي زيستي موجودات ديگر را تضمين نمايد و امكان بهره¬وري همگاني و هميشگي را براي همة موجودات در زمين فراهم آورد. ذكر خداوند متعال و يادآوري خلافت و جانشيني او در زمين و درك محيط بودن آن ذات مقدس بر همه چيز رمز بهره¬وري از طبيعت با حفظ تعادل زيستي آن است.
لذا انسان نمي¬تواند نسبت به پديده¬هاي طبيعي احساس مالكيتي حقيقي نمايد و هرگونه تصرف از جمله تصرف زيان¬بار را در آن داشته باشد. آنچه كه در اختيار انسان با مالكيت اعتباري قرار گرفته است در حقيقت امانت الهي است و انسان امانت¬دار مملوك خداوند است خداوند پس از آنكه انسان را بر جميع مخلوقات خود برتري داد و كرامت بخشيد، او را خليفه خود در زمين قرار داد به همين اعتبار او را نسبت به تصرف در اشياء و موجودات مخلوق خود مأذون ساخت، لذا انسان به عنوان مالك غير حقيقي مأذون در حدود اذن خالق در محدوده احكام و مقررات وضع شده از ناحيه خالق شارع حق تصرف دارد. بدين¬ جهت او نمي¬تواند تصرف ناروا در آن داشته باشد. تصرف ناروا چون آلوده ساختن محيط زيست ظلم است. طبيعت و آنچه در آن است از مصاديق نعمت¬هاي الهي براي بشر است .خداوند نعمت را در اختيار انسان قرار داده است تا شكرگزار باشد يعني از آن به¬ نحو مطلوبي استفاده نمايد تا از زيادت نعمت به شكل تداوم آن نعمت يا اختصاص نعمات ديگر به عنوان پاداش عملكرد صحيح خويش در بهره¬وري از نعمت، بهره‌مند مي¬گردد ولي اگر با بهره¬برداري خود، طبيعت و محيط زيست را آلوده و تخريب نمايد او نسبت به نعمت بزرگ طبيعت كفر ورزيده و مستحق عقاب دنيوي محروميت از اين نعمت و موهبت الهي مي¬شود
5-1-2: محيط زيست از منظر احاديث و قواعد فقهي
توجه به محيط زيست و احترام به طبيعت و اجزاي آن در كلام و سيرۀ عملي معصومين و پيشوايان دين ما از جايگاه خاصي برخوردار است. علاوه بر اين¬ها قواعد فقهي متعددي همچون قاعده « لا ضرر»، « ضمان»، « اتلاف»، « تسبیب» و « عدالت» را نيز مي¬توان به عنوان بستري براي حقوق محيط زيست در فرهنگ اسلامي معرفي نمود. مضافاً بر اينكه بسياري از اصول كه به ظاهر به عنوان يك ارزش اخلاقي تلقي مي¬شوند و مي¬توانند در قلمرويي از حيات مصداق خاص خويش را داشته باشند، مثل قناعت، خودكفايي، احتراز از اسراف و تبذير و ... نيز پشتوانه¬هاي محكمي در حمايت از حقوق محيط¬زيست هستند.
قاعدۀ «لاضرر»، در دين اسلام قلمرو بسيار وسيعي دارد، و تمامي زواياي زندگي بشر را در بر مي¬گيرد. از جمله موارد ضرر، تخريب محيط زيست و آسيب رساندن به زندگي فردي و اجتماعي انسان است. با توجه به اين كه محيط زيست جزء انفال و از اموال عمومي است، و همه مردم در منافع آن شريك هستند، استفادۀ بهينه از آن ضروري است تا حقوق مردم تضييع نشود، و عده اي خاص، اين منابع را وسيلۀ سودجويي¬هاي بي¬رويه و استفاده-هاي ستمگرانه خود قرار ندهند. در احاديث متعددي، از قطع درختان و از بين بردن مزارع و گياهان و آتش زدن آن ها نهي و نكوهش شده و پرهيز از بريدن و نابود كردن درختان به عنوان عامل افزايش عمر به حساب آمده است. نيز كساني كه درختان مفيد و ميوه¬دار را نابود كنند، به عذاب الهي تهديد شده¬اند. رسول خدا( صلي الله عليه و آله و سلم) به مجاهدان اسلام سفارش و تأكيد مي¬كرد كه از قطع كردن درختان، و سوزاندن مزارع شديداً اجتناب نمايند. فقهاي شيعه قطع درختان و تخريب مزارع را حتي در سرزمين دشمن كه در حال جنگ با مسلمانان باشند، جايز نشمرده¬اند و آن را مكروه و ناپسند دانسته اند. بدون ترديد تشويق به درخت¬كاري و هشدار و نهي از نابودي درختان، فوق¬العاده به حفظ و بقاي محيط¬زيست كمك مي¬كند، و حمايت و اهتمام اسلام را به حمايت از محيط¬زيست مي¬رساند.
5-2: مباني بينشي
توسعۀ لجام گسيخته و شتابان صنعتي كه به تبع پيشرفت شگفت¬آور انسان در علم و فناوري حادث شده است، به جز مزايايي كه در افزايش رفاه انسان در برداشته، مشكلاتي را نيز پيش¬روي انسان قرن بيست و يكم قرار داده است. شوق توسعۀ اقتصادي كشور¬ها به مدد تكنولوژي در دهه¬هاي اخير، موجب گرديد كه بيش¬تر كشورها در مراحل برنامه¬ريزي توسعه خود از ملاحظات مهم محيط زيستي غافل بمانند. نتيجۀ چنين امري صدمات جبران-ناپذير به محيط زيست بوده تا جايي كه امروزه اصل توسعه نيز با خطر مواجه شده است. به دنبال چنين نگرشي است كه توسعۀ پايدار در دهه¬هاي اخير به عنوان يك اصل اخلاقي مطرح شده و بنابراين دست‌يابي به آن قبل از هرچيز نيازمند تغيير در رفتار¬هاي اجتماعي و گسترش تعهد التزام و اخلاق محيط زيستي است. بسياري از جوامع امروزه بر اين باورند كه بدون داشتن اخلاق محيط زيستي، حتي پيشرفته¬ترين قوانين و مقررات و پاك¬ترين فناوري¬ها و پيچيده¬ترين تحقيقات نمي¬تواند جامعه را به سمت توسعۀ پايدار سوق دهد. توسعۀ پايدار فقط وقتي امكان تحقق دارد كه آگاهي عمومي ارتقاء يافته، اخلاق محيط زيستي حاكم شده و مشاركت مردم بطور جدي جلب شود.
5-2-1: مقدمه اي بر اخلاق محيط زيستي
اخلاق محيط زيستي شاخۀ جديدي از اخلاق فلسفي است. يك بعد آن مربوط به ارزش¬هايي است كه بايد به محيط طبيعي و غير انسان¬ها اعم از زنده و بي¬جان كه اين دنيا را با ما سهيم هستند، قايل شد و سؤالي كه در اين زمينه مطرح است اين است كه آيا ارزش نهادن بر آنها فقط به دليل مفيد بودن آنها براي ما و به لحاظ منافع انساني است يا اينكه ساير موجودات خود داراي ارزش¬هاي مستقل و فرا¬تر از منافع انساني هستند؟ اين مسئله يكي از بنيادي¬ترين مسايل در اخلاق محيط زيستي است و بنابراين اخلاق محيط زيستي تلاش مي¬كند تفاوت بين ارزش گذاشتن بر ساير موجودات به خاطر آنچه براي ما انجام مي¬دهند و ارزش¬گذاري بر آنها به خاطر آنچه كه هستند را نشان دهد. سؤال دومي كه درباره فلسفه وجودي اخلاق محيط زيستي مطرح مي¬گردد اين است كه ما انسان¬ها دربارۀ رابطۀ خويش با طبيعت چگونه بايد بينديشيم ؟

5-2-2: تعريف اخلاق محيط زيستي
اخلاق به افراد و گروه¬ها به عنوان فاعلان و مفعولان اعمال، يعني عمل¬كنندگان و آنچه عمل بر آن وارد مي¬شود، مربوط است. يك اخلاق آگاه به محيط¬زيست، آن است كه به اين واقعيت كه موجود زنده، خواه از هر نوع كه باشد، خود جزيي از محيط زيست خويش است، توجه كامل كند و به آن، در هنگام تدبير پيرامون اقداماتي كه احتمال دارد بر آن موجود تأثير بگذارد، وزن و اهميت كافي بدهد.
5-2-3: وظيفه اخلاق محيط زيستي
برخي آگاهان عقيده دارند كه موضوع¬هاي مورد توجه اخلاق محيط زيستي، عبارتند از جهان طبيعت، آنچه در طبيعت در خور ارزش است و اين كه چگونه پذيرش ارزش براي طبيعت بايستي رفتار انسان را تنظيم كند. بنابراين وظيفۀ اخلاق محيط زيست، ايجاد اصولي است كه بر روابط بين انسان و طبيعت حاكم باشد.
5-2-4: اخلاق محيط زيستي به عنوان يك مبناي بينشي
در هنگام بحث راجع به محيط¬زيست اين واقعيت كه اين اصطلاح نسبي است ممكن است روشن نباشد. بهتر است به اين موضوع در قالب محيط¬زيست كسي يا چيزي بينديشيم. چندين فرق مشخص را بايستي مهم دانست : فرق بين تأثير موجود زنده بر محيطش و تأثير محيط بر او، فرق بين محيط به عنوان تأمين كنندۀ منابع و محيط به عنوان يك مكان خاص آشنا. اخلاق محيط زيست در وسيع¬ترين مفهوم خود، عبارت است از مطالعۀ روابط ما با همۀ آنچه كه جزيي از محيط زيست يك موجود اخلاقي است. موجودي كه براي او موضوع درستي و نادرستي طرح مي¬شود و شامل ساير انسان¬ها و آنچه انسان مي¬سازد، نظير ماشين و شهر نيز مي¬شود. اغلب يك برداشت محدودتر نيز مطرح مي¬شود كه در آن اخلاق محيط¬زيست فقط به آن بخش از محيط مربوط است كه ما آن را طبيعت مي¬ناميم، يك مفهوم مشكل آفرين.
5-2-5: چرايي اهميت اخلاق محيط زيستي
در اينجا مي¬خواهيم با نگرشي به موضوع اهميت محيط زيست، دلايلي را كه ما را به حفظ تنوع زيستي وا مي¬دارد مورد بررسي قرار دهيم. يك دليل آن است كه گونه¬هاي خاص حيوان و گياه براي ما غذا، دارو و موادخام فراهم مي¬كنند و از بين رفتن تنوع زيستي، ما را از منابع اين گونه چيزها قطعاً محروم مي¬سازد. به عنوان دومين دليل پيش¬بيني اين كه كدام موجودات در نگهداري اكوسيستم¬ها كه تأمين حيات ما به آنها وابسته است، اهميت تعيين كننده دارند، غير ممكن است. دليل سوم آن كه براي درك و شناخت از خود نياز به تمامي تنوع جهان طبيعت داريم، جهاني كه رمز منشاء ما در آن نهفته است. چهارمين دليل كه از گذشته تكاملي ما نياز هاي عاطفي سر مي¬كشد كه تنها تماس ما با جهان طبيعت آن ها را سيراب مي¬كند. تفاوت¬هاي موجود بين اين دلايل را زماني مي¬توان به بهترين وجه دريافت كه آنها را به صورت تفاوت¬هايي كه فلاسفه معمولاً بين ارزش¬هاي ابزاري و غير ابزاري قايل هستند ببينيم. جنبه¬هاي مختلف محيط طبيعي از دو راه بر رفاه انسان مؤثر است. محيط طبيعي در تأمين نياز¬هاي حياتي ارزش ابزاري دارد. به علاوه به عنوان جزيي از رفاه از ارزش غير ابزاري نيز برخوردار است . درك درست از مسئلۀ رفاه مستلزم شناخت اهميت اين جنبه¬هاي ارزشمند غير ابزاري است كه نبايد با آنها به عنوان چيزهايي كه صرفاً موجب تجربه¬هاي با ارزش مي‌شوند برخورد كرد و از اين رهگذر آنها را به جايگاه ابزاري تقليل داد. در عصر حاضر رويكرد انسان - محور به ارزش¬گذاري طبيعت قانع كننده نيست. چرا كه ارزش طبيعت را به عهدۀ تمايلات يا منافع انسان وا مي¬نهد. تمام موجودات زنده به عنوان مراكز غايت گرايانه، خير خود را دارند و اين به آنها جايگاه خاص اخلاقي مي¬بخشد. داشتن حالت احترام نسبت به طبيعت مستلزم تعهد رعايت و در صورت امكان، تحقق خير موجودات زنده است.
5-2-6: احترام به طبيعت ، نظريه¬اي بر اخلاق محيط زيست
ديدگاه زيست- محور به طبيعت، مشتمل بر يك جهان¬بيني فلسفي است كه نظم طبيعت و جايگاه انسان در آن را تعيين مي¬كند. وقتي انسان از خود و رابطه¬اش با ساير موجودات زنده و كل اكوسيستم¬هاي روي زمين بر مبناي چنين ديدگاهي شناخت پيدا كرد، خود را به عنوان عضوي از جامعه حيات زمين خواهد دانست. اين به معني نفي تشخص فرد نيست، بلكه راهي براي شناخت خود واقعي است تا علاوه بر شخصيت، طبيعت زيست شناختي او را نيز شامل مي¬شود. از منظر اين ديدگاه زيست - محور است كه فرد عضويت خويش را در جامعه حيات زمين به عنوان فصل مشتركي مي¬بيند كه او را با تمام گونه¬هاي جانوران و گياهاني كه در طي دوران¬هاي مختلف تكامل يافته¬اند، پيوند مي¬دهد. انسان در مي¬يابد كه او نيز، مثل تمام موجودات زنده ديگر ساكن اين كره، موجوديتش در گرو سلامت و تماميت سيستم زيست¬شناختي طبيعي است. وقتي انسان اين عرصه حيات را در تماميت خود ديد آن را به عنوان يك شبكه در¬هم¬تنيده و يكپارچه از عناصر متكي به هم در نظر خواهد گرفت. شرط احترام به طبيعت آن است كه براي گياهان و جانوران اكوسيستم¬هاي طبيعي زمين ارزش ذاتي قايل باشيم. ارزش ذاتي براي اين موجودات پيش شرط ارزش بنيادي براي حالت احترام به طبيعت است. همين نكته در مورد احترام به افراد در بحث اخلاقيات انساني نيز صدق مي¬كند. تا وقتي كه براي افراد قايل به ارزش ذاتي نباشيم( ارزشي متمايز از آنچه صرفاً بر مبناي محاسن آنها يا ارزش ابزاري آنها به عنوان عامل مؤثر در يك هدف اجتماعي و امثال آن ) براي آنها، صرفاًبه عنوان اينكه انسانند، احترام نخواهيم داشت. و وقتي حايز ارزش ذاتي بودند آنها را در خور احترام مي¬بينيم. آنچه در اينجا اهميت دارد آن است كه همين حالت را در مورد موجودات غير¬انسان نيز مي¬توان تصور كرد زيرا منطقي است كه براي آنها نيز ارزش ذاتي قايل شد.

6- جمع¬بندی و نتیجه¬گیری
داشتن محيط زيست سالم، از حقوق اساسي انسان¬ها و نعمت الهي محسوب مي¬گردد. از طرفي حق زيستن براي تمامي موجودات جهان با توجه به ارزش ذاتي و نظر به ارادۀ خداوند در چنين موجوديتي، انكار ناپذير است. در مستندات ديني و اسلامي، خداوند زمين و طبيعت را مسخّر انسان قرار داده است تا با بهره¬گيري از آن و زيستن در شرايط مطلوب به تكامل برسد. اما اين نكته به تفسير اهل فن، نه به معناي تسلّط و چيرگي بر طبيعت به مفهوم استثمار آن و تضييع حقوق ساير موجودات، بلكه به مفهوم بهره‌وري و استفاده معقولانه و منطقي از نعمات آن است. آموزه¬هاي ديني و مذهبي و ارزشي از يكسو و بينش اخلاق¬گرايانۀ محيط زيستي از سوي ديگر انسان عصر حاضر را به سمت تفكر پايداري زيستي سوق داده است. تفكري كه پايداري محيط زيستي را نه صرفاً به يك مفهوم فني، بلكه آن را به يك اصل معنوي و يك مفهوم فلسفي و يك ارزش اخلاقي ارتقاء مي¬دهد. امروزه رعايت اصول و ملاحظات زيستي و استفاده از منابع زمين در يك چارچوب اخلاق، فرهنگ و عدالت، بشريت را به اقدامي عملي براي تغييرات بنيادي در فرايافت¬ها و ارزش¬ها تحريك نموده است. هدف اين تغيير البته چيزي نيست جز يك نوسازي فرهنگي كه جوامع را قادر سازد تا با چالش هاي بزرگ قرن 21 در حوزۀ طبيعت و محيط¬زيست رو در رو شوند. اخلاقيات محيط زيستي و پايداري را نمي¬توان به سادگي تعريف نمود. واقعيت اين است كه انديشيدن در اين راستا به تازگي در حال تكوين و تكامل است. اما آنچه كه واضح است اين است كه بعضي از خطوط فكري ارزشي و بينشي مانند حقوق انسان¬ها و موجودات زنده، برابري بين نسلي، عدالت در توزيع و مصرف منابع و مواردي نظاير آنها، ريشه در فرهنگ و باور¬هاي ديني و ملي ما دارد و همين¬هاست كه مي¬تواند مبنايي محكم براي رعايت اخلاق محيط زيستي باشد.
پيوند اصول و باورهاي ارزشي و ديني ما با مباني علمي و منطقي اخلاق محيط زيستي، در عصر حاضر كه بشريت با محدوديت منابع و بحران¬هاي عديدۀ طبيعي مواجه شده است، مي¬تواند راه¬حلي اساسي براي گذر از بحران و قرار گرفتن در مسير صحيح و منطقي استفاده از نعمت¬هاي الهي باشد. مفتخريم كه دين مبين اسلام به عنوان پايان بخش اديان آسماني و كامل¬ترين دين الهي، نگاهي جامع و دقيق دربارۀ زمين، آسمان، انسان، حيوان، گياه و حتي موجودات بي¬جان دارد. اسلام بر خلاف تفكر مادي¬گراي غرب، در تعريف انسان، وي را حيوان هوشمند معرفي نمي¬كند كه رسالتش تسخير طبيعت باشد. بلكه وجه تمايز و تفاوت انسان¬ها با حيوانات را در داشتن روح الهي و عنصر ملكوتي مي¬داند. اسلام طبيعت را نيز بي¬جان نمي¬داند و تمامي موجودات را گويا، بينا و داراي شعور، احساس و آگاهي مي¬پندارد. قران كريم با صراحت مي فرمايد "و ان من شيء الايسبح بحمده" همۀ موجودات ياد و تسبيح خدا مي‌گويند. با چنين نگاهي كوه و دشت و دريا و درختان نه فقط به عنوان مواد خام و براي بهره برداري غير¬منطقي و خارج از توان خود احيايي طبيعت بلكه به عنوان گذري براي زندگي بشر و تأمين معقولانه نياز¬هاي زيستي او براي رسيدن به تكامل و اجر اخروي است. بديهي است كه از نظر اسلام انسان تنها به مقدار نياز خود و نه بر مبناي نياز كاذب، حق دارد كه از طبيعت بهره¬برداري نمايد و آن را سالم به نسل¬هاي آينده واگذار نمايد. بديهي است كه بر پايۀ ارزش¬هاي ديني ما اخلاق زيست محيطي را نيز بايد با يك نگرش معنوي و در چارچوب آموزه¬هاي الهي ترسيم نمود. وجود چنين تفكري زمينه¬ساز ظهور چارچوب اخلاقي جديدي با عنوان اخلاق محيط زيستي اسلامي مي¬تواند باشد. چارچوبي كه رعايت توازن، اصلاح¬گري و آباداني زمين، حراست از طبيعت و محيط‌زيست، مصرف بهينۀ منابع و اجتناب از اسراف و تبذير، شكر عملي نعمت¬ها، بهداشت فردي و محيط و توجه ويژه به عناصر حياتي طبيعت از جمله آب، هوا، خاك، جنگل¬ها و گونه¬هاي زيستي از مقدماتي¬ترين و اساسي¬ترين آموزه¬ها و اصول اخلاقي آن است. بر مبناي چنين باور اخلاقي است كه رفتار توسعه¬اي ما بايد مبتني بر اصل پيش احتياط و با توجه به اين نكته باشد كه ناشناخته‌هاي ما دربارۀ محيط زيست بخش مهمي از بي اطلاعي¬هاي ما را تشكيل مي¬دهد. واكنش¬هاي طبيعي به اقدامات ما غير خطي و غير قابل پيش بيني است و بنابراين در تصميم به اقدامات فردي و گروهي بايد همۀ ملاحظات لازم با تمهيدات محافظه كارانه براي رعايت حقوق محيط زيست و طبيعت به كار گرفته شود.
منابع
1- بنسون، جان( 1382)، اخلاق محیط زیست، مجموعه مقالات و بررسی¬ها، ترجمۀ عبدالحسین وهاب¬زاده، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ اول.
2- بری، جان(1380)، محیط زیست و نظریه اجتماعی، حسن پویان و نیره توکلی، انتشارات سازمان محیط زیست، اوّل.
3- ترنر، آر.ک، و دیگران (1374)، اقتصاد محیط زیست، ترجمۀ دکتر سیاوش دهقانیان، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ اول.
4- جان بلامی فاستر( 1381)، اکولوژی مارکس، ماتریالیسم و طبیعت، ترجمۀ اکبر معصوم بیگی، نشر دیگر، چاپ اول.
5- محقق داماد، مصطفی (۱۳۷۱)، «طبیعت و محیط زیست انسان از دیدگاه اسلام»، مجله رهنمون، شماره دوم و سوم پاییز و زمستان.
6- جوادی آملی، عبدالله(۱۳۸۶)، اسلام و محیط زیست، مرکز نشر اسراء.
7- وات، کنت (1374) ، مباني محيط زيست، ترجمه عبدالحسين وهاب زاده، مشهد، جهاد دانشگاهي.
8- محمد نقی زاده(1382)، جهان بینی و حفاظت محیط زیست نامه فرهنگستان علوم، ش 22، ص 145 ـ 183.
9- مصطفی تقی زاده انصاری¬(1381)، حقوق محیط زیست در ایران، ص 6 و 7.
10- الکساندر کیس (1379)،حقوق محیط زیست، ترجمۀ محمدحسن حبیبی، دانشگاه تهران، تهران، ص 6.
11- پالمر،‌ مایكل(1385)، مسائل اخلاقی، ترجمۀ علی رضا آل بویه،‌ قم، ‌پ‍ژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ص73-74.
12- اصغری اصفهانی، لفمجانی(1378)، مبانی حفاظت از محیط زیست در اسلام، نشر فرهنگ اسلامی، ص 5- 6.
13- بارو، کریستوفر جی(1380)، اصول و روش های مدیریت محیط زیست، مهرداد اندرودی، تهران، نشر کنگره.
14- Catherine Roche2006, Droit de l’environnement ,Gualino editeur.
15- Chantal Cnsde et al,2008, Code de l’environnement , Dalloz,11édition

برچسب‌ها: از   اهمیت   اسلام   دیدگاه   زیست   محیط  


سایر مقالات
در "قبر" چه می‌گذرد؟! مقاله بعدی
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
ارسال نظر
شرایط نظر*
تنها نظرهای کاربران عضو پذیرفته ‌شود
عنوان*
_CM_USER*
_CM_EMAIL*
_CM_URL*
پیام*
کد تایید*

اگر نمی‌توانید کد را تشخیص دهید، لطفا روی تصویر کلیک نمایید تا تصویر دیگری ساخته شود


حروف موجود در تصویر را وارد کنید
حساس به بزرگی و کوچکی حروف
حداکثر تعداد تلاش برای ارسال: 10 مرتبه

نظر های جدید ارسال شده در سایت

درخواست کمک دانلود برنامه مهمان ۱۳۹۳/۱/۳۰ ۲۳:۴۹
شارژ ایرانسل مقالات مهمان ۱۳۹۲/۱۱/۱۵ ۱۲:۵۰
تشکر مقالات مهمان ۱۳۹۲/۹/۲۷ ۱۱:۵۸
پاسخ به سرگرمی هایتان خیلی عالییییی ... نظر سنجی مهمان ۱۳۹۲/۹/۱۸ ۱۴:۰۳
ساخت گلخانه پلاستیکی مقالات مهمان ۱۳۹۲/۸/۱۱ ۱۱:۵۴

افراد آنلاین

6 کاربر آن‌لاين است (2 کاربر در حال مشاهده‌ی سایت مقالات)

عضو: 0
مهمان: 6

بیشتر...

نظر سنجی

نظر شما در باره سایت
عالی
خوب
متوسط
ضعیف

شاخه مقالات

ابر برچسب